Conversatie, Debat, Dialoog & Flow

Op maandagochtend aan de koffietafel in de personeelskamer praten over de bijzondere voetbaluitslagen is converseren. Dat wat jezelf al weet vertel je aan anderen voor de gezelligheid, meer diepgang is er niet. Converseren is downloaden van eenvoudige kennis die onder het genot van een kopje koffie moeiteloos in woorden wordt omgezet. Gezelligheid staat voorop.

Wanneer het gaat om het overtuigen van je collega dat de scheidsrechter toch echt een strafschop had moeten geven, verandert de toon aan de koffietafel. Zoals bij een tenniswedstrijd worden argumenten naar de ander gemept en komen tegenargumenten direct weer terug. Wanneer dit beleefd en zonder persoonlijke aanvallen wordt gedaan, is er een debat. Er worden stellingen ingenomen (wel of geen strafschop) de begrippen worden verduidelijkt (wat is opzettelijk hands) en er worden argumenten uitgewisseld (hij bewoog zijn arm naar de bal toe). Degene die het beste kan debatteren heeft gelijk en wordt als winnaar gezien van het maandagochtendgesprek aan de koffietafel.

In het debat worden tegenstellingen bespreekbaar gemaakt, maar niet met de bedoeling om tot een oplossing te komen. Om verder te komen dan argumenten uitwisselen is een dialoog nodig.

Voor de scheidsrechter die zich maandagochtend bij de KNVB moet verantwoorden voor zijn besluit geen strafschap te geven, is het een heel ander gesprek. Hij zit met een steen in zijn maag aan de koffietafel, heel voetbalminnend Nederland heeft het over zijn beslissing. Hij heeft geen praatje nodig, hij wil geen discussie om zich te verdedigen, hij wil leren van zijn besluit, hij wil zich ontwikkelen.

De KNVB-baas zat zondagavond tenenkrommend naar de herhaling te kijken, hoe kon hij geen strafschop geven! Er komen vast weer lastige journalisten met kritische vragen over de KNVB. Toch zal hij een bijdrage moeten leveren aan de ontwikkeling van zijn scheidsrechter. Dreigen met ontslag zal daarbij niet helpen, de baas en de scheidsrechter zullen samen een goede dialoog moeten aangaan. Hopelijk lukt dat zo goed dat ze beiden tot nieuwe inzichten komen.

 

Vier velden van gesprek

Scharmer (Theory U, 2009) onderscheidt vier velden in een gesprek. Als het gaat om het bereiken van samen creatief denken is er een spanningsveld tussen samen en alleen denken enerzijds en reflectief en reactief denken anderzijds.

4 velden van gesprek

Model 4 velden van gesprek (Kessels, Boers en Mostert, 2002)

 

Veld1 Conversatie

Bij een conversatie worden de bestaande omgangsregels en machtsverhoudingen gerespecteerd. De deelnemers zorgen ervoor dat de sfeer aangenaam is, in elk geval niet onaangenaam.

kletsen

Wanneer het eerste veld niet meer voldoet omdat de regels te beklemmend zijn en men niet meer vrij kan praten, is het tijd voor een overstap naar het tweede veld. Als je dat niet doet en blijft hangen is dat conformeren tegen beter weten in. Je moet bereid zijn de regels te doorbreken en de machtsverhouding binnen de groep los te laten.

 

Veld 2 Debat

In het tweede veld sta je alleen. Je hebt moed nodig om met argumenten en tegenargumenten te komen. Hoe vriendelijk dit ook gaat, er is weerstand van de ander tegen jou. Dit geeft een instabiele situatie binnen de groep, je stelt je kwetsbaar op.

Wanneer een debat goed verloopt worden verschillende argumenten verzameld en getoetst. Het kan ook zijn dat de weerstanden door aanvallen en verdedigen te sterk zijn en dat je niet meer vrij kunt denken. Je gebruikt dan de tijd dat de ander aan het woord is om nieuwe aanvallen te bedenken, in plaats dat je aandachtig luistert naar de ander.

debat

Als het debat te weinig ruimte geeft om vrij te denken, moet er meer ruimte gemaakt worden. Tijd nemen en echt contact maken zijn dan nodig. Dat vereist een andere vorm van denken, van reactief naar reflectief. Dat kan door het opschorten van het eigen oordelen. Wanneer dat lukt ontstaat ruimte voor een dialoog, het derde veld.

 

Veld 3 Dialoog

Opschorten is het observeren van de eigen oordelen en die van de ander. Dat kan door niet vast te houden aan de doelgerichtheid en de drang om tot actie over te gaan, maar door vragen te stellen over het eigen oordeel en dat van de ander. Daarmee ontstaat afstand en de mogelijkheid om even stil te staan bij wat er gebeurt. Je kunt ruimte maken tussen je oordeel en je reactie door even je behoefte aan je eigen gelijk en rechtvaardigheid, te parkeren.

kort parkeren

“Gedachten zijn letterlijk oud denken, het zijn dingen die we ooit ‘gedacht’ hebben. Zij zijn het gefixeerde, opgeslagen resultaat van vroeger denken. Zij komen tevoorschijn uit het geheugen, als vaste patronen, als mechanische reacties. Wij zijn geneigd om het expliciteren van onze gedachten al te beschouwen als nadenken, maar strikt genomen heeft dat alleen nog maar te maken met geheugenwerking. Echt denken, vrij denken, is nieuw denken.” (Kessels, Boers, Mostert, 2002)

vrije ruimte

Opnieuw is er moed nodig om het oude denken los te laten. Om tot een dialoog te komen moeten beiden reflectief denken. Reflectief denken vereist vertraging ten opzichte van reactief denken. Daarbij is ook het toelaten van twijfel en verwarring noodzakelijk om tegelijk persoonlijke en gezamenlijke vrijheid te realiseren. In het derde veld is er dan ruimte voor het onderzoeken van oordelen en standpunten op validiteit en legitimiteit.

 

Veld 4 Flow

Soms lukt het om vanuit de dialoog tot nieuwe inzichten te komen. Naast het loslaten van de gebruikelijke denkpatronen en voorstellingen wordt dan ook de verbeeldingskracht ingezet. Dit is het vierde veld, er ontstaat flow in de dialoog. Flow kenmerkt zich door een prikkelende, inspirerende ervaring met een sterke samenbindende werking.

Flow in de dialoog is goed vergelijkbaar met jazz. Zoals een jazzorkest improviserend muziek laat ontstaan door creativiteit en spelplezier, is dit ook mogelijk in een gesprek. Door een combinatie van vrijheid en gebondenheid, van discipline en overgave, van autonomie en gezamenlijkheid ontstaat nieuwe muziek, ofwel nieuwe inzichten.